نشانه‌هاى بازمانده از تدابير بزرگ شاه عباس كبير است . اين پادشاه پنج هزار خانوار ارمنى پيرو آيين مسيح را از شهر جلفا در شمال ايران و در مرز قفقاز و روسيه بر كنارهء ارس ، به اصفهان كوچاند و در حومهء اينجا براى آنها شهركى ارمنىنشين ساخت . او با اين غيرمسلمان‌ها همچون برده رفتار نكرد ، و اجازه داد كه به كار و حرفهء خودشان بپردازند و آداب و فرهنگ خود را نگاه دارند . پس اينجا شهرى بسيار بارونق شد ، و همهء اروپايىها كه در آن روزگار راهشان به حوالى اصفهان مىافتاد ، به اين شهر هم مىآمدند . امروزه جلفا بر كنار زنده رود است . خانه‌ها با ترتيب و پاكيزه ساخته شده و يك كليساى ارمنى در مركز اين شهر است . هنگامى كه من به اينجا رفتم ، از روى اتفاق چهارصد - پانصد كس گرد آمده بودند و آيين نماز و دعا داشتند . اكنون جز اين كليسا دوازده - سيزده كليسا در شهر هست . در اين سالها هيأت كليسايى امريكايى مسيحيت را ميان ارامنه تبليغ كرد ، و در آموختن انگليسى به آنها كوشيد . پس بسيارى از جوان‌هاى ارمنى كه در جلفا بار آمده‌اند انگليسى مىدانند . اصول آيين ارمنى ، همان است كه عيسى مردم را به آن هدايت كرد ، و مانند معتقدات كلدانى و آشورى ، پيش از آنكه مسيحيت به مذاهب كهن و نو منشعب شود در وجود آمد . پس از آن بود كه شاخه‌هاى ارتدكس و كاتوليك در مسيحيت پيدا شد . پس آيين ارامنه به مسيحيت نخستين نزديك‌تر و اعتقادى قديم‌تر در اين دين است . نخستين وزيرمختار ايران كه به ژاپن آمد آوانس خان مساعد ( السلطنه ) « 1 » بود . در

--> ( 1 ) . اوانس خان مساعد السلطنه ، مانند ميرزا محمد حسين خان فروغى ( ذكاء الملك اول ) در جوانى از اجزاى دستگاه اعتماد السلطنه وزير انطباعات ناصرى بوده و در تحقيق و تحرير و ترجمه‌هايى كه براى شاه انجام مىشده دست داشته است . اعتماد السلطنه چندبار از او ياد كرده است : « دوشنبه 6 ذيقعده 1305 : ( دربستك ) عصر كه شاه . . . از دم چادر من عبور كردند ، ايستادند -